ਕਲਮਾਂ ਕਦੇ ਬਾਂਝ...

ਨਜ਼ਮ

ਕਲਮਾਂ ਕਦੇ ਬਾਂਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ...

ਇਹ ਜੰਮਦੀਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਹਰਫ਼

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੇ ਜਾਏ

ਵੱਖ ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ

ਇਹ ਹਰਫ਼ ਵੀ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇ....

ਹਰਫਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ......

ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ

ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਲਾਹ ਦੇਵੋ ਬਿਗਾਨੀ ਸੋਚ ਦੀ ਐਨਕ

ਆਪਣੇ ਨੁਕਤਾ-ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ

ਬਣੇ-ਬਣਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸੂਲੀ 'ਤੇ ਨਾ ਚਾੜ੍ਹੋ

ਫਿਰ ਕੋਈ ਕਲਮ ਬਾਂਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗੀ..

ਦੁਆ...

Ghazal
uTthe haiN mere hAAt(h) duaA maNg rahA huN.
cHhooTe na tera sAAtH dua maNg rahA huN.

din voh bHi tHe raKHa na kabHi yAAd KHuda ko,
din yeh BHii haiN din-rAAt duaA maNg rahA huN.

kehte haiN duaaON se bane bigRHa muqaDDer ,
meri BHii bane bAAt duaA maNg rahA huN.

khAlique BHii tuu mAlik BHii tuu rehmAn BHii maUla
dikhlAde karAmAt duaA maNg rahA huN.

suntA huN aSar lAyeiN duAyeiN hoN jo dil se
yA raBB ho inAyAt duaA maNg rahA huN.

ashiaAr mere rKHeiN aSar harfe-duaA sa
dede ye mujhe dAAt duaA maNg rahA huN.

GHAfil nA rahuN tuJHse terii yAAd se hargiz
hoN kaisE BHii hAlAAt duaA maNg rahA huN.
*****
ਗ਼ਜ਼ਲ
ਉੱਠੇ ਹੈਂ ਮੇਰੇ ਹਾਤ(ਥ) ਦੁਆ ਮਾਂਗ ਰਹਾ ਹੂੰ।
ਛੂਟੇ ਨਾ ਤੇਰਾ ਸਾਥ ਦੁਆ ਮਾਂਗ ਰਹਾ ਹੂੰ।

ਦਿਨ ਵੋਹ ਭੀ ਥੇ ਮੈਨੇ ਨਾ ਕਿਯਾ ਯਾਦ ਖ਼ੁਦਾ ਕੋ
ਦਿਨ ਯੇ ਭੀ ਹੈਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੁਆ ਮਾਂਗ ਰਹਾ ਹੂੰ।

ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਦੁਆਓਂ ਸੇ ਬਨੇ ਬਿਗੜਾ ਮੁਕੱਦਰ
ਮੇਰੀ ਭੀ ਬਨੇ ਬਾਤ ਦੁਆ ਮਾਂਗ ਰਹਾ ਹੂੰ।

ਖ਼ਾਲਿਕ਼ ਭੀ ਤੂ, ਮਾਲਿਕ ਭੀ ਤੂ ਰਹਿਮਾਨ ਭੀ ਮੌਲਾ
ਦਿਖਲਾਦੇ ਕਰਾਮਾਤ ਦੁਆ ਮਾਂਗ ਰਹਾ ਹੂੰ।

ਸੁਨਤਾ ਹੂੰ ਅਸਰ ਲਾਏਂ ਦੁਆਏਂ ਹੋਂ ਜੋ ਦਿਲ ਸੇ
ਯਾ ਰੱਬ ਹੋ ਇਨਾਯਾਤ ਦੁਆ ਮਾਂਗ ਰਹਾ ਹੂੰ।

ਅਸ਼ਿਆਰ ਮੇਰੇ ਰੱਖੇਂ ਅਸਰ ਹਰਫ਼ੇ ਦੁਆ ਸਾ
ਦੇ ਦੇ ਯੇ ਮੁਝੇ ਦਾਤ ਦੁਆ ਮਾਂਗ ਰਹਾ ਹੂੰ।

'ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ' ਨਾ ਰਹੂੰ ਤੁਝਸੇ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਸੇ ਹਰਗਿਜ਼
ਹੋਂ ਕੈਸੇ ਭੀ ਹਾਲਾਤ ਦੁਆ ਮਾਂਗ ਰਹਾ ਹੂੰ।

ਤਿੜਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਹਿਮੇ ਚਿਹਰੇ...

ਗ਼ਜ਼ਲ
ਤਿੜਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਹਿਮੇ ਚਿਹਰੇ ਬਿਖਰੇ ਮੰਜ਼ਰ ਦਿਸਦੇ ਨੇ।
ਅੱਲ੍ਹਾ ਬਖਸ਼ੇ ਖ਼ਾਬ ਅਜੇਹੇ ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦਿਸਦੇ ਨੇ।

ਖ਼ੌਫ਼ ਜਿਹਾ ਆਉਂਦਾ ਏ ਮੈਨੂੰ ਮਦਰੱਸੇ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਚੋਂ,
ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਬਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਥਾਂ ਖ਼ੰਜਰ ਦਿਸਦੇ ਨੇ।

ਕਾਲੀ ਬੋਲ਼ੀ ਰਾਤ ਸਰਾਪੀ ਪੌਣ ਚਿਰਾਗ਼ਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ,
ਰੋਵਾਂ ਜਦ ਵੀ ਛੱਬੀ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਤਰ ਦਿਸਦੇ ਨੇ।

ਖ਼ੁਦ ਚੀਚੀ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਲਗਾ ਕੇ ਹੋਣ ਸ਼ੁਮਾਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ,
ਉਹ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਸਾਡੇ ਕੂੜ ਚਲਿੱਤਰ ਦਿਸਦੇ ਨੇ।

ਇਹ ਕੀ ਅਜਬ ਤਮਾਸ਼ਾ 'ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ' ,ਵਹਿਣ ਕਸੂਤਾ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ,
ਇੱਕ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦਿਸਦੇ ਨੇ।

ਸਰਾਪੀ ਰਾਤ ਮੁੱਕੇ....

ਗ਼ਜ਼ਲ
ਸਰਾਪੀ ਰਾਤ ਮੁੱਕੇ ਸੁਬਹਾ ਦਾ ਮੰਜ਼ਰ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ ।
ਕਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਾਂਦ ਵਾਲੀ ਵੀ ਖ਼ਬਰ ਆਵੇ ।

ਕਿਰਨ ਆਸ਼ਾ ਦੀ ਚਮਕੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਉੱਮੀਦ ਬਰ ਆਵੇ ।
ਜੇ ਦੁਨੀਆ ਖ਼ਾਬ ਹੈ ਤਾਂ, ਖ਼ਾਬ ਕੁੱਝ ਬਿਹਤਰ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ।

ਇਹ ਕੇਹਾ ਵਹਿਮ ਹੈ ਜੋ ਕਰ ਗਿਆ ਏ ਘਰ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ,
ਅਸਾਨੂੰ ਬਸਤੀਆਂ ਤੋਂ, ਘਰ ਤੋਂ , ਹਮਸਾਇਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਆਵੇ ।

ਇਹ ਦਸਤਾਰਾਂ, ਇਮਾਮੇ, ਤੁੱਰੇ, ਟੋਪੀ ਮਹਿਜ਼ ਕੱਪੜਾ ਹੈ,
ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਗ਼ੈਰਤਮੰਦ ਸਰ ਆਵੇ ।

ਇਹ ਲੋਕੀ ਤਾਂ, “ਖੜਾਵਾਂ-ਰਾਜ ” ਦੇ ਆਦੀ ਨੇ ਐ ‘ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ ’
ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜੋ ਸੱਚ ਬਨਵਾਸ ਕੱਟੇ ਜਾਂ ਕਿ ਘਰ ਆਵੇ।

ਦਿਲਾ ਪੱਥਰ-ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ...

ਗ਼ਜ਼ਲ
ਦਿਲਾ ਪੱਥਰ-ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਪੱਥਰ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੀਂ।
ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਵੇ ਤੂੰ ਉਹ ਅੱਖਰ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੀਂ।

ਜਿਵੇਂ ਰੱਖਦਾ ਏ ਦਿਲਬਰ ਤੂੰ ਉਵੇਂ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹੀਂ ਕਿਧਰੇ,
ਨਘੋਚਾਂ ਕਰਕੇ ਐ ਦਿਲ ਫੇਰ ਤੋਂ ਬੇਘਰ ਨਾ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੀਂ।

ਬੁਰੇ ਮੋਸਮ ਨੇ ਛਣਕਣ ਦਾ ਕਦੇ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ,
ਸਰਾਪੀ ਜੂਨ ਭੋਗੇਂਗਾ ਕਿਤੇ ਝਾਂਜਰ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੀਂ।

ਅਗਰ ਸਤਿਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏਂ ਸੁਹਾਣਾ ਖ਼ਾਬ ਬਣਕੇ ਮਿਲ,
ਨਜ਼ਰ ਧਿਤਕਾਰ ਦੇਵੇ ਇੰਝ ਦਾ ਮੰਜ਼ਰ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੀਂ।

ਕਿਸੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਕਲੀ ਦੇ ਵਾਂਗਰਾਂ ਹੁਣ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੈਂ,
ਕਿਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਸੇਂਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਖ਼ੰਜਰ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੀਂ।

ਬਿਠਾਵੇ ਕੀਲ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਇੱਕ ਥਾਵੇਂ ਉਹ ਮੰਜ਼ਿਲ ਬਣ,
ਕਿਤੇ ਆਵਾਰਗੀ ਜਾਂ ਪੈਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੀਂ।

ਜੋ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਪਤਾ ਦੇਵੇ ਤੂੰ ਐਸਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਬਣ,
ਅੜਿੱਕਾ ਡਾਹਵੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਹ ਪੱਥਰ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੀਂ।

ਤੂੰ ਗ਼ੈਰਤ ਨਾਲ ਜੀ 'ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ', ਤੂੰ ਗ਼ੈਰਤ ਨਾਲ ਮਰ 'ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ'
ਕਿਤੇ ਬੇਗ਼ੈਰਤਾ ਜਾਂ ਤਰਸ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੀਂ।
27-10-2007

उजड़ चुकी ही सही...

ग़ज़ल
उजड़ चुकी ही सही हैं तो बस्तियां फिर भी।
ख़ामोशीयोँ ने कही हैं कहानियां फिर भी।

लबे-ब-मुहर जिये हम कि तू ना रुसवा हो,
उठाई हम पे मगर तूने उँगलियाँ फिर भी।

भँवर हज़ार मिले वक़्त के समन्दर में,
रवाँ रही हैँ मुहब्बत की कशतियाँ फिर भी।

लिया है जोग भी बनवास भी सहा लेकिन,
हमें ना हीर मिली है ना चूरियाँ फिर भी।

ये और बात मेरा आशियाँ तमाम हुया,
मेरी तलाश ना छोड़ेंगी बिजलियाँ फिर भी।

तमाम उम्र सदायें लगाते गुज़री है,
खुले ना मेरे लिये दर ना खिड़कियाँ फिर भी।

खुदा के सामने सजदा किया कुफ़र छोड़ा,
गई ना दिल से मगर बुतप्रसतियाँ फिर भी।

ये सच है शोख़ हैं चंचल हैं दिलरुबा हैं ये
मसल ही जाते हैं कुछ लोग तितलियाँ फिर भी।

इनी से रौनक़े बज़्मे हयात कायम है
सितमज़दा हैं मगर चुप हैं लड़कियाँ फिर भी।

तुमारी चाह में हम ख़ाक़ में मिले ग़ाफ़िल
उतर ना पाया तू रुतबों की सीढ़ियाँ फिर भी।
4-11-2007

ਜਦ ਤੋਂ ਬਦਲੇ...

ਗ਼ਜ਼ਲ
ਜਦ ਤੋਂ ਬਦਲੇ ਤੇਰੇ ਤੇਵਰ।
ਘਰ ਵੀ ਨਾ ਲਗਦੈ ਮੈਨੂੰ ਘਰ।

ਜਿਸਮ ਸਜਾਵਣ ਬਸਤਰ ਜ਼ੇਵਰ।
ਕਿੰਝ ਸਜਾਈਏ ਮਨ ਦਾ ਖੰਡਰ।

ਪਾਣੀ ਬਾਝੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਗਾਗਰ।
ਤੋੜ ਲਈ ਸੁਟ ਸੁਟ ਕੇ ਕੰਕਰ।

ਪਰਦੇਸਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀ
ਨਾ ਮੈਂ ਏਧਰ ਨਾ ਮੈਂ ਓਧਰ।

ਇਸ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਨਾਮ ਕੀ ਦੇਵਾਂ
ਆਪ ਮੈਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ਆਪ ਮੁਸਾਫ਼ਰ।

ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਕੁਝ ਧਿੰਗੋ-ਜ਼ੋਰੀ
ਬਣ ਬੈਠੇ ਫ਼ਨਕਾਰ, ਸੁਖ਼ਨਵਰ।

ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਤਖ਼ਤਾਂ ਤਾਜਾਂ ਨੂੰ
ਠੋਕਰ ਮਾਰਨ ਪਿਆਰ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ।

ਐ ਕਮ-ਅਕਲੋ ਰਹਿਣ ਦਿਓ ਹੁਣ
ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤਾਂ ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰ।

ਮਨ ਮਸਤਿਕ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦੇ 'ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ'
ਚਾਨਣ, ਦੀਪਕ, ਉਲਫ਼ਤ, ਪਾਤਰ ।

ਦਰਦਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ...

ਗ਼ਜ਼ਲ
ਦਰਦਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਿਧਰ ਨੂੰ।
ਦਿਲ ਸਾਂਭਣ ਜਾਂ ਰੋਣ ਜਿਗਰ ਨੂੰ।

ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਨਾ ਆਵੇ
ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਡਾਹਵੋ ਓਸ ਹੁਨਰ ਨੂੰ।

ਉਮਰਾਂ ਲਈ ਬਨਵਾਸੀ ਕਰਕੇ
ਪੁੱਛਦੇ ਨੇ ਕਦ ਆਉਣੈ ਘਰ ਨੂੰ।

ਕੀ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗ਼ਮ ਦਾ
ਤੰਗ-ਦਿਲੇ ਨੂੰ,ਤੰਗ-ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ।

ਮੇਰੇ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਜ਼ਮਾ ਲੈ
ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਜ਼ੁਲਮ ਜਬਰ ਨੂੰ।

ਜੀਂਦੇ ਨੂੰ ਦੁਰਕਾਰਦੇ ਸਨ ਜੋ
ਪੂਜਣ ਓਹੀ ਢੋਰ ਕਬਰ ਨੂੰ।

ਚਲ 'ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ' ਹੁਣ ਜਾਣਾ ਪੈਣੈ
ਆਪੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ-ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ।

बिन तेरे मौसम में....

ग़ज़ल
बिन तेरे मौसम में कोई दिलकशी होती नहीं।
मुसकुराते हैँ मगर दिल मेँ खुशी होती नहीं।

सहने दिल की ज़ुलमतों में रौशनी होती नहीं,
जब तलक आँखोँ मेँ सूरत आपकी होती नहीं।

हमने ये माना मुकद्दर मेँ नहीं उनका हुसूल,
कया करें हमसे तमन्ना ग़ैर की होती नहीं।

ये भी सच है ज़िंदगी जैसा नहीँ कुछ भी बचा,
हमसे लेकिन चाह के भी खुदकुशी होती नहीं।

ये भी कया मक़्सद बिना मँज़िल बिना चलते चलो,
जीने वालो जीते जाना ज़िँदगी होती नहीं।

ਸਿਰਫ਼ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ...

ਲੇਖ
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਹਰ ਕਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ..ਪਰ ਇਹ ਵਿਧਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਫਿਰ ਫ਼ਾਰਸੀ (ਇਰਾਨ) ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਉਰਦੂ ਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਛੰਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਰਿਵਾਇਤੀ ਕਾਵਿ-ਵਿਧਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਅੱਗ ਮੰਗਣ ਆਈ ਘਰ ਵਾਲੀ ਬਣ ਕੇ ਬਹਿ ਗਈ)। ਮੈਂ ਕੋਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਅਲੋਚਕ ਨਹੀਂ...ਸਿਰਫ਼ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਾਂਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਹਊਆ ਸਮਝ ਕੇ ਵਾਰਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਨਾ ਪੈ ਜਾਣ..

ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੀ ਹੈ?
ਗ਼ਜ਼ਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ । ਭਾਵ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ, ਮੁਹੱਬਤ, ਹਿਜਰ , ਵਿਸਾਲ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਸ਼ਬਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬੁਣਤੀ ਬੁਣਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਜਾਣਨ ਲਈ ਇਸਦੇ ਰੂਪਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਤੰਭਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ--
ਅਗਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਿਅਰਾਂ (ਦੋ ਕਾਵਿਕ-ਤੁਕਾਂ) ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਜੋ ਮਤਲਾ, ਮਕਤਾ ,ਬਹਿਰ, ਕਾਫੀਆ, ਰਦੀਫ, ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੋਣ। ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗਾ ।

ਸ਼ਿਅਰ ਕੀ ਹੈ?
ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਚ ਸ਼ਿਅਰ ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ,ਇਹ ਬੰਦ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਬਾਦ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਅਰ ਦਾ ਮੁਹਤਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਂਝ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ।

ਮਤਲਾ ਕੀ ਹੈ?
ਮਤਲਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਗਮਣਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣਾ ਸੋ ਇਸ ਤਰਾਂ ਉਹ ਸ਼ਿਅਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਮਤਲਾ ਹੈ। ਮਤਲੇ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਤੁਕਾਂਤ (ਕਾਫੀਆ) ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਗਰ ਨਾਲ ਰਦੀਫ਼ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਦੁਹਰਾਓ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ--

“ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਚ ਜੋ ਪੱਥਰ ਹੈ ਉਹ ਪੱਥਰ ਨਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ।
ਸਰਾਪੇ ਮੋਸਮਾਂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਰ ਨਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ।”

ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਤਲੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇ। (ਉਂਝ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਮਤਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ।) ਦੂਸਰੇ ਮਤਲੇ ਨੂੰ ਹੁਸਨੇ ਮਤਲਾ ਜਾਂ ਮਤਲਾ ਸਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਮਿਸਾਲ--

“ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਂਝ ਹਾਲਾਤ ਕੁਝ ਬਿਹਤਰ ਨਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ।
ਮਗਰ ਬਸਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਨਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ।”

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਅਰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਤੁਕ ਦਾ ਤੁਕਾਂਤ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇਗਾ..ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਤੁਕਾਂਤ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਮਿਸਾਲ--

“ਗਲ਼ੇ ਲੱਗ ਲੱਗ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਇਹ ਬਾਂਸ ਦਾ ਜੰਗਲ
ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਮੇਰੇ ਤਨ ਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਬਸਤਰ ਨਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ।”

ਮਕ਼ਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਰੀਤ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰ ਆਪਣਾ ਉਪਨਾਮ ਜਿਹਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਖੱਲੁਸ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁੰਦ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਅਰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਤਾਂ ਕਰ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਠੱਪਾ ਵੀ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਮਕਤਾ ਮਤਲਬ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਮੁਕਾਅ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਠੱਪਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜਕਲ ਬਿਨਾ ਤਖੱਲੁਸ ਵਾਲੇ ਮਕਤੇ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ।ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਮਕਤਾ ਹੈ--

“ਮਿਰੇ ਸੀਨੇ ਚ ਤੇਰੇ ਵਸਲ ਦੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ
ਮਿਰੇ ਸੀਨੇ ਚ ਤੇਰੇ ਹਿਜਰ ਦਾ ਖ਼ੰਜਰ ਨਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ।”

ਕਾਫੀਆ ਕੀ ਹੈ?
ਕਾਫੀਆ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਮਤਲੇ ਦੀ ਹਰ ਤੁਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਅਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਸੰਗੀਤਾਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਪੱਖੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸਵਰ-ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ, ਮੰਜ਼ਰ, ਬਿਹਤਰ, ਡਰ, ਬਸਤਰ ਅਤੇ ਖ਼ੰਜਰ ਆਦਿ ਤੇ ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਕਾਫੀਏ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ-ਘਰ, ਚੱਕਰ, ਸਾਗਰ, ਅੰਬਰ ਆਦਿ।

ਰਦੀਫ਼ ਕੀ ਹੈ?
ਰਦੀਫ਼ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਇਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀਏ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਮਿਸਾਲ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀਏ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਦੀਫ਼ ਕਾਫੀਏ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ...ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਅੱਜਕਲ ਬਿਨਾਂ ਰਦੀਫ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਏ।

ਬਹਿਰ ਕੀ ਹੈ?
ਬਹਿਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹ ਮੀਟਰ ਜਾਂ ਪੈਮਾਨਾ ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ ਮੀਟਰ ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਚ ਗਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਨਾਜ਼ ਨੂੰ ਤੋਲਣ ਲਈ ਕਿੱਲੋ ਤੇ ਸੇਰ...ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਮੋੜ ਘੋੜ ਪਰਖ਼ਣ ਲਈ ਜੋ ਪੈਮਾਨਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਬਹਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ । ਤੇ ਬਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਰੂਜ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ...ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸੀ ਛੰਦ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਪਿੰਗਲ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ।ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਨੀ ਬਹਿਰਾਂ ਨੇ ਪਰ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਜ਼ਨ ਬਣ ਗਏ ਨੇ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨੇ।ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਹਰ ਤੁਕ ਦੇ ਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,ਤੁਕ ਵੱਡੀ ਛੋਟੀ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਐਬ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉੱਪਰ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦਾ ‘ਬਹਿਰ-ਹਜ਼ਜ਼ ਮੁਸੱਮਨ ਸਾਲਿਮ ’ ਹੈ ਭਾਵ ਚਾਰ ਮੁਫ਼ਾਈਲੁਨ ਇੱਕ ਤੁਕ । ਤਕਤੀਅ(ਟੁਕੜੇ) ਕਰਕੇ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ-
ਮੁ+ਫਾ+ਈ+ਲੁਨ
ਮਿ+ਰੇ +ਹੱ+ਥਾਂ
ਚ +ਜੋ +ਪੱ+ਥਰ
ਹੈ+ ਉਹ+ ਪੱ+ਥਰ
ਨ +ਸੀ +ਪਹਿ+ਲਾਂ।
ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਚਾਰ ਫੇਲੁਨ ਦਾ ਵਜ਼ਨ(ਬਹਿਰ) ਮੁਫ਼ੀਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਿਸਾਲ--
ਫੇਲੁਨ ਫੇਲੁਨ ਫੇਲੁਨ ਫੇਲੁਨ
ਕੋਠੇ ਚੜ੍ਹ ਚੜ੍ਹ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਾਂ
ਸਜਣਾ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰਾਂ
ਫੇ+ਲੁਨ
ਕੋ+ਠੇ
ਚੜ੍ਹ +ਚੜ੍ਹ
ਵਾ+ਜਾਂ
ਮਾ+ਰਾਂ